طرح جامع آموزش همگانی مدیریت بحران
مقدمه

تهران، شهری در مسیر پیشرفت و آبادانی است. همان‌گونه که پل‌ها و زیرساخت‌های عمرانی به ‌منظور تاب‌آوری بیشتر در برابر زلزله و سایر رخدادهای طبیعی به دست طرح‌های مقاوم‌سازی و بهسازی لرزه‌ای سپرده می‌شوند، شایسته است شهروندان و سرمایه‌های انسانی نیز برای کسب بیشترین میزان آمادگی در مواجهه با مخاطرات و عوامل تهدید کننده خود تلاش کنند؛ به ویژه در شهری که در معرض دامنه‌ای متنوع از خطرات و بلایای طبیعی قرار دارد و صد البته در زمانه‌ای که گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی، ضرباهنگ پدیده‌های طبیعی را غیرقابل پیش‌بینی ساخته است.

در این میان تا زمانی که آموزش به عنوان فراگردی هدفمند و دارای ساختار و نتیجه در نظر گرفته نشود، نمی‌توان از تلاش‌های جزئی و پراکنده در زمینه آموزش مدیریت بحران، انتظار معجزه داشت؛ آمادگی مقابل مخاطرات و بلایای طبیعی، از جمله موضوعات مهم آموزشی است که هیچ شهروندی نمی‌تواند بر مبنای ویژگی‌های فردی یا اکتسابی همچون سن، جنس، میزان ‌تحصیلات یا نوع‌ شغل، خود را از یادگیری آموزه‌های آن بی‌نیاز بداند.

در کنار هم قرار دادن این گزاره‌ها به آن معنا است که آموزش مدیریت بحران، امری اجتناب‌ناپذیر است و لازم است با سیاستی جامع، برنامه‌ریزی شده و البته همگانی، مجموعه راهبردهای آمادگی مقابل مخاطرات را در میان شهروندان نهادینه کند. در چنین شرایطی هر یک از شهروندان حتی اگر از توان، دانش و انگیزه کافی برای کمک به دیگران یا مشارکت در برنامه‌های گروه‌های دوام (داوطلب واكنش اضطراري محله) برخوردار نباشند، حداقل می‌توانند برای حفظ جان خود و سایر اعضای خانواده پیش‌قدم شوند.

موضوع فعالیت پروژه

طرح جامع آموزش، طرحي است فراگیر كه بايد چشم­انداز، اهداف، قلمرو، راهبردها و سازوكارهاي اجرايي و كنترلي مرتبط با فعاليت­هاي آموزشي سازمان را حداقل براي يك دوره 10 ساله مشخص كند. مسلماً تدوین چنين طرحي، سرآغاز تعریف برنامه­ها و پروژه­هایی خواهد بود كه مي­توانند اقدامات كوتاه‌مدت و ميان‌مدت معاونت آموزش و مشاركت­هاي مردمي سازمان و كميته­هاي آموزش ستاد مديريت بحران شهر تهران را شکل دهند.

چنین طرحی نشان خواهد داد که به منظور تحقق مأموريت­هاي محول شده به سازمان و دستيابي به سطحی مطلوب از آگاهي، دانش و مهارت در رفتارهای فردی و گروهی شهروندان تهراني، کدام فعاليت­هاي آموزشي، با چه اشكال و شيوه­هايی بايد در دستور کار قرار گیرند. به عبارت دیگر اين طرح مشخص می­کند که چه محتواي آموزشي براي کدام گروه­هاي مخاطب، چگونه و براي رسيدن به چه هدفي و در نهایت در چه دوره زماني و به مسئولیت چه نهادی بايد تدریس شود.

اسناد و مستندات بالادستی

اهمیت آموزش به منظور حفظ آمادگی شهروندان و مسئولان در مواجهه با مخاطرات تهدیدکننده شهر تهران، به حدی است که در قوانین بالادستی نیز تأکید ویژه‌ای بر این موضوع شده است. در ادامه به برخی از این اسناد اشاره می‌شود:

  • قانون مدیریت بحران کشور:

    در سال 1390 قانون تشکیل سازمان مدیریت بحران کشور به تصویب رسید. بر اساس این قانون بررسی و تأیید سیاست­های آموزشی به عنوان یکی از وظایف شورای راهبردی مدیریت بحران کشور معرفی شده است. همچنین دو کارگروه «آموزش و اطلاع رساني» و «امداد و نجات و آموزش همگانی» جهت اجرای هرچه بهتر سیاست­های آموزشی در ساختار قانون مدیریت بحران کشور دیده شده است.

  • مصوبات شورای اسلامی شهر تهران:

    شورای اسلامی شهر تهران در سال 1385 مجوز تقویت و عملیاتی کردن سیستم مدیریت بحران شهر تهران را به تصویب رساند. در «ماده 4 بند د» این سند «جلب مشاركت و همكاری­های مردمی و نيروهای امدادی داوطلب از طريق آموزش عمومی، ايجاد آمادگی، هدايت كمك­های مردمی به نحو مطلوب و توزيع آن‌ها بين آسيب‌ديدگان، سازماندهی و آموزش نيروهای داوطلب در شبكه مديريت بحران» آورده شده است. این بند و چند بند دیگر که به موضوع آموزش اشاره دارند، ضرورت تهیه طرحی جامع را جهت آموزش مورد تأکید قرار می‌دهند.

بر اساس اساسنامه سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران نيز، افزايش سطح ايمني و كاهش خطرپذيري شهر تهران از طریق آموزش، یکی از اهداف تشکیل سازمان است. این امر مهم جز با اجرای طرحی جامع در خصوص آموزش امکان‌پذیر نخواهد بود.

بیان مسأله و ضرورت اقدام

بر اساس نظرسنجی انجام گرفته در پیمایش اجتماعی برای مدیریت خطر زلزله در سال 1391، با توجه به اینکه حدود 65 درصد از افراد جامعه در برابر پرسش «آیا فکر می­کنید که تهران منطقه حادثه‌خیزی است؟» جواب بلی می‌دهند، می‌توان نتیجه گرفت که افکار عمومی جامعه، آماده دریافت آموزش‌های مناسب و کسب آگاهی و آمادگی در زمینه مقابله با بحران­ها است. لذا داشتن برنامه‌ای کلان در حوزه آموزش، تنها راه افزایش آگاهی و آمادگی شهروندان به صورت گسترده است. برنامه­ای که به تمام موارد فوق توجه کرده و پاسخگوی نیازهای آحاد جامعه باشد. طی سال‌های اخیر آموزش­های همگانی در حوزه فعالیت سازمان­ها و نهادهای مسئول به صورت مقطعی و موردی در اختیار افراد جامعه قرار گرفته است، لیکن وجود هم‌پوشانی در برخی موضوعات و بلاتصدی ماندن برخی دیگر، سازمان را بر آن داشت تا با توجه به مسئولیت قانونی خود، گامی در جهت رفع خلاء موجود برداشته و با سیاستی جامع، برنامه­ریزی شده و البته همگانی، مجموعه راهبردهای پیشگیری و آمادگی در مقابل مخاطرات را در میان شهروندان تهرانی نهادینه کند. سند «طرح جامع آموزش همگانی مدیریت بحران» بدین منظور با هدف ارتقای مهارت‌ و توانمندي‌هاي شهروندان درخصوص كاهش خطرپذيري شهر تهران در مقابل بحران‌هاي طبيعي با رويكرد آمادگي در برابر زلزله و ساير مخاطرات شهري از طریق آموزش تمام اقشار جامعه تدوین شده است.

ذی‌نفعان پروژه
  • گروه­های هدف:

    منظور از گروه­های هدف، کل شهروندان تهرانی هستند که در این پروژه به دو طریق، به گروه­های مختلف دسته­بندی شده­اند. این دسته­بندی­ها کمک می­کند تا آموزش­ها به صورت هدفمند و مؤثر برنامه­ریزی و ارائه شوند. به این ترتیب می‌توان ضمن بهره جستن از ابزارهای متنوع آموزشی، از روش‌های مناسب برای هر گروه استفاده کرد.

    • گروه­های هدف عمومی:

      با توجه به تنوع و تفاوت گروه­های مختلف سنی، جنسی، تحصیلی و فرهنگی در جامعه، نیازهای آموزشی شهروندان ابتدا باید در قالب گروه­های مختلف طبقه­بندی شود تا شرایط تهیه محتوا و برنامه­های آموزشی فراهم شود. در این راستا عموم مردم جامعه بر اساس نظام آموزشی کشور به 4 گروه زير تقسیم شده­اند؛ گروه‌هایی که از آن‌ها با نام گروه­های عمومی هدف یاد می­شود.

      • 4 تا 6 سال (مهد کودک و پیش‌دبستان)
      • 6 تا 12 سال (دبستان)
      • 12 تا 18 سال (دبیرستان)
      • بيشتر از 18 سال (بزرگسالان)
    • گروه­های هدف کلیدی:

      در این میان باید از یک طبقه‌بندی دیگر نیز نام برد؛ گروه­هایی که با توجه به میزان تأثیرگذاری در آموزش عمومی جامعه و نیز شغل و مسئولیتشان انتخاب شده و گروه­های کلیدی هدف خوانده می­شوند. توضیح آن­که تأثیرگذار و ذی‌نفوذ بودن ايشان در ميان مردم و امكان دسترسي و ارائه آموزش­ها در محل كار و يا محل سكونت ايشان، دو نكته پراهميت در انتخاب و تفكيك گروه­ها بوده است. گروه‌هايي مانند: امامان جماعت، معلمان، شورایاران و مدیران محله، دست­اندرکاران رسانه، داوطلبان امدادرسانی در محله (دوام)، گروه­های مدیریت بحران اماکن، خانم­های خانه­دار، دست‌اندرکاران صنعت ساخت و ساز و بسیجیان.

  • سازمان­های مسئول:

    این طرح نه تنها به لحاظ جامع­نگری، تمام شهروندان را بهره­مند خواهد کرد بلکه آموزش و تدوین محتوای آموزشی را امری در صلاحیت سازمان­ها و نهادهای متخصص قلمداد می­کند. از این رو، طرح جامع آموزش همگانی می­تواند نقشی کلیدی در سازماندهی آموزش­های عمومی سازمان­های فوق ایفا کند.

فرآیند و روش انجام پروژه

طرح جامع آموزش بايد خط­ مشي­ هاي اجرايي لازم براي هدايت و پيشبرد برنامه ­هاي آموزشي در مسير صحيح را تبيين كند. به اين معني كه با برشمردن الزامات اجرايي مورد ­نياز براي پياده­ سازي برنامه ­هاي پيشنهادي، شيوه‌ها و چارچوب­هاي ترجيحي برنامه ­ای براي جامه عمل پوشاندن به آن‌ها را نيز در حد اصولي و مفهومي ارائه نموده و منافع آن‌ها بر ساير شيوه ­ها و روش­هاي جايگزين را توجيه كند. به همین دلیل در طرح­ ريزي برنامه ­­های آموزشي در بازه­ های زمانی مختلف بر اساس استانداردها، قوانین، ظرفیت و محدودیت­های موجود، تلاش شده است تا اصل واقع­گرایانه بودن، استمرار و پایداری و توجه به اصل همگرایی و مشارکت سازمان و نهادهای مسئول رعایت شود.

بخش­های تشکیل‌دهنده طرح جامع آموزش همگانی مدیریت بحران به شرح زیر است:

  • بررسی وضع موجود و ضرورت تدوین طرحی جامع برای آموزش همگانی مدیریت بحران؛
  • چشم ­انداز، مأموریت و اهداف کلان؛
  • معرفی ذی­نفعان و نهادهای مسئول اجرای طرح؛
  • طراحی یک مدل مفهومی؛
  • دسته ­بندی مخاطبان و تعیین اهداف عینی به تفکیک گروه­های هدف؛
  • تبیین دستاوردهای نهایی مورد انتظار؛
  • تعیین موضوعات اصلی و سرفصل­های آموزش؛
  • استخراج برنامه آموزش­های مورد نیاز به تفکیک گروه­ های هدف؛
  • تدوین طرح درس با کد اختصاصی برای هر سرفصل آموزشی؛
  • پیشنهاد نحوه تنظیم برنامه عملیاتی.
نمودار مراحل تهیه و تدوین برنامه آموزش همگانی
برنامه آموزشی (عملیاتی)

این پروژه در نهایت شامل 15 برنامه آموزشی (عملیاتی) برای ارتقای سطح دانش و مهارت عمومی تمامی شهروندان تهرانی است. هر کدام از برنامه­ها مشخص‌کننده مباحث در نظر گرفته شده و حداقل زمان مورد نیاز آموزش آن‌ها می­باشد. بر این اساس 75 طرحِ درس متفاوت با ذکر مشخصات دقیق اهداف، سرفصل‌ها، زیرفصل­ها، روش­های آموزشی و استانداردهای لازم‌الاجرا برای تدریس، تدوین شده است.

نمونه برنامه آموزشی گروه هدف بسیجیان
نمونه طرح درس کمک های اولیه برای گروه هدف دوام

همان‌طور که پیش­تر گفته شد، مطابق مصوبه شورای اسلامی شهر تهران مسئولیت تدوین طرح جامع آموزش همگاني مدیریت بحران به سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران محول شده است و طرح پیش­رو با همین رویکرد متناسب با نیازهای شهروندان و حوادث محتمل برای شهر تهران تدوین شده است.

ساختار طرح به گونه­ای است که تمامی نهادهای مسئول در امر آموزش مطالب مرتبط با مدیریت بحران، می‌توانند با بهره­گیری از آن سرفصل­های مربوطه را شناسایی و به دور از موازی­کاری و همپوشانی، محتوای تخصصی خود را براساس استانداردها، نظرات کارشناسی و تجارب موجود، تدوین و به شهروندان در گروه‌های مختلف ارائه نمایند. بدین ترتیب با تکمیل آموزش­ها از سوی هر کدام از سازمان­ها، شهروندان در حوزه مدیریت بحران به سطح قابل قبولی از نظر دانش و مهارت خواهند رسید تا بتوانند از آمادگی نسبی در مواجهه با بحران­ها برخوردار شده و تهران را به شهری مقاوم و تاب‌آور تبدیل نمایند.

سرفصل‌های آموزشی
  • عناوین آموزشی
    • گروه هدف
    • انگیزش و علاقمندی
    • درک خطر
    • مهارت و توانمندی
    • دانش
    • 6-4 سال
    • یادگیری مقابله: خودامدادی
    • احتمال وقوع زلزله در تهران
    • مقابله: خود امدادی(مقدماتی)
      • خطر(مقدماتی)
      • آمادگی : خودامدادی(مقدماتی)
      • مقابله : خودامدادی(مقدماتی)
    • 12-6 سال
    • یادگیری آمادگی و مقابله: خودامدادی
      • احتمال وقوع زلزله در تهران
      • خسارات ساختمانی در سطح فردی
    • مقابله: خود امدادی(مقدماتی)
      • خطر(مقدماتی)
      • آمادگی خودامدادی (مقدماتی)
      • مقابله : خودامدادی(مقدماتی)
    • 18-12 سال
      • یادگیری آمادگی و مقابله: خودامدادی
      • یادگیری مقابله: دگرامدادی
      • یادگیری پیشگیری: خودامدادی
      • انجام اقدام در خصوص پیشگیری:خودامدادی
      • انجام اقدام در خصوص آمادگی:خودامدادی
      • احتمال وقوع زلزله در تهران
      • خسارات ساختمانی در سطح فردی
      • خسارات و آسیب های فیزیکی در تهران
      • ظرفیت فائق آمدن بر زلزله در سطح فردی
      • مقابله: خود امدادی(مقدماتی)
      • مقابله: دگرامدادی(مقدماتی)
      • آمادگی: خودامدادی (مقدماتی)
      • پیشگیری: خودامدادی
      • خطر(پیشرفته)
      • مدیریت بحران (مقدماتی)
      • آمادگی: خودامدادی (پیشرفته)
      • مقابله : خودامدادی(مقدماتی)
      • پیشگیری: خودامدادی
      • مقابله:دگرامدادی(مقدماتی)
      • بازتوانی:خودامدادی
    • بزرگسالان
      • یادگیری آمادگی و مقابله: خودامدادی
      • یادگیری مقابله: خودامدادی(پیشرفته)
      • یادگیری مقابله: دگرامدادی(پیشرفته)
      • یادگیری آمادگی: خودامدادی(پیشرفته)
      • یادگیری آمادگی: دگرامدادی(مقدماتی)
      • یادگیری پیشگیری: خودامدادی
      • یادگیری پیشگیری: دگرامدادی
      • یادگیری بازتوانی:خودامدادی
      • یادگیری بازتوانی:دگرامدادی
      • یادگیری بازسازی: خودامدادی
      • انجام اقدام در خصوص پیشگیری:خودامدادی
      • انجام اقدام در خصوص پیشگیری:دگرامدادی
      • انجام اقدام در خصوص آمادگی:خودامدادی
      • انجام اقدام در خصوص آمادگی:دگرامدادی
      • احتمال وقوع زلزله در تهران
      • خسارات ساختمانی در سطح فردی
      • خسارات و آسیب های فیزیکی در تهران
      • ظرفیت فائق آمدن بر زلزله در سطح فردی
      • ظرفیت فائق آمدن بر زلزله در سطح جامعه
      • ظرفیت فائق آمدن بر زلزله در سطح شهرداری تهران
      • مقابله:خودامدادی(پیشرفته)
      • مقابله:دگرامدادی(پیشرفته)
      • آمادگی: خودامدادی (پیشرفته)
      • آمادگی: دگرامدادی (مقدماتی)
      • پیشگیری:خودامدادی
      • پیشگیری:دگرامدادی
      • بازتوانی: خودامدادی
      • بازتوانی: دگرامدادی
      • بازسازی:خودامدادی
      • خطر(پیشرفته)
      • مدیریت بحران(مقدماتی)
    • ائمه جماعت
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ظرفیت سازی
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • خانم های خانه دار
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ظرفیت سازی برای اعضای خانواده
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • معلمان
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ایجاد انگیزه برای ظرفیت سازی
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • روش تدریس
    • رانندگان تاکسی
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ظرفیت سازی
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • بسیج
      • علاوه بر بزرگسالان
      • یادگیری مقابله: امداد محلی
      • یادگیری بازتوانی: امداد محلی
      • یادگیری بازتوانی: امداد محلی
      • ظرفیت سازی
    • ظرفیت سازی
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی
    • مدیران محله
      • علاوه بر بزرگسالان
      • یادگیری مقابله: امداد محلی
      • یادگیری بازتوانی: امداد محلی
      • یادگیری بازتوانی: امداد محلی
      • ظرفیت سازی
    • ظرفیت سازی
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی
    • دست اندرکاران ساخت و ساز
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ادگیری پیشگیری: خودامدادی
      • یادگیری بازسازی: امداد محلی
    • مانند بزرگسالان
      • علاوه بر بزرگسالان
      • یادگیری بازسازی: دگرامدادی
      • علاوه بر بزرگسالان
      • یادگیری پیشگیری: خودامدادی
      • یادگیری بازسازی: امداد محلی
    • رسانه
      • علاوه بر بزرگسالان
      • ظرفیت سازی
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • مانند بزرگسالان
    • داوطلبان محله
      • علاوه بر بزرگسالان
      • یادگیری مقابله: امداد محلی
      • یادگیری بازتوانی: امداد محلی
      • یادگیری بازسازی: امداد محلی
      • ایجاد انگیزه برای ظرفیت سازی
    • مانند بزرگسالان
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی
      • مانند بزرگسالان
      • مقابله: امداد محلی