باران سنج ها، مسئول رصد سیل در تهران

1398/12/13 گفت و گو rating
image

بررسی عملکرد سامانه پیش بینی و  هشدار سیل پایتخت در گفت و گو با کارشناس اداره ارزیابی خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران:


بررسی عملکرد سامانه پیش بینی و  هشدار سیل پایتخت در گفت و گو با کارشناس اداره ارزیابی خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران:

باران سنج ها، مسئول رصد سیل در تهران

 


واحد پرتال - فریبا نباتی: 28 میلیمتر باران در 107 دقیقه با 300 کشته و 757 میلیارد ریال خسارت مالی. اعداد و ارقامی که 33 سال پیش ثبت شد و دومین سیل پرتلفات ایران را در تهران به نام خود کرد. حادثه ساعت یک بعدازظهر ۴ مردادماه ۱۳۶۶ رخ داد. بر اثر بارش شدید باران در شمال تهران، در دره‌های دربند و گلابدره سیلاب جاری شد. هنوز دو ساعت از شروع باران نگذشته بود که شدت باران سد روی رودخانه گلابدره را شکست و حجم عظیمی از آب روانه میدان تجریش و خیابان شریعتی و مناطق اطراف شد. به گفته شاهدانی که آن روز در محل حادثه حضور داشتند شدت و سرعت حادثه به قدری بود که در عرض چند لحظه میدان اصلی تجریش به باتلاقی عظیم از گل و لای و سنگ های بزرگ تبدیل شد، طبقات زیرین پاساژ ها تا سقف در گل غرق شده بود، در هر سو جنازه ای شناور بود یا دست و پایش از زیر گل و لای نمایان بود، بسیاری از جنازه ها دهها کیلومتر پایین تر و در مناطق جنوبی تهران پیدا شدند و برخی نیز برای همیشه مفقود ماندند.

بیش از سه دهه از سیل فاجعه بار تجریش گذشته است اما سیل دست از سر تهران برنداشته. تغییر مسیر طبیعی رودها، ساخت و ساز در مسیل رودها و نیز تغییرات جوی و بی نظمی های بارش سبب شده سیل همچنان یکی از مخاطرات مهم تهران در کنار زلزله و فروریزش زمین باشد. روش های خاصی برای مقابله با خطر سیل و مدیریت آن وجود دارد. هوشمندسازی شهرها و تاب‌آوری آنها دو موضوع مهم شهرهای در حال توسعه در این زمینه است و لازم است تهران نیز از آن بهره مند شود. به همین منظور سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران راه اندازی سامانه هشدار سریع سیل را در دستور کار خود قرار داده است. اما این سامانه هشدار چگونه عمل خواهد کرد و چه کمکی به تهران در هنگام حادثه می کند؟

با مریم شریف واقعی کارشناس اداره ارزیابی خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران درباره امکان رخداد سیل در تهران، ضرورت توجه به خطر وقوع سیلاب در پایتخت، عملکرد سامانه پیش بینی و  هشدار سیل و نحوه امدادرسانی آن در هنگام حادثه گفت و گو کردیم که در ادامه می خوانید.


 

تهران شهری است که برخلاف بسیاری از شهرهای بزرگ هیچ رودخانه قابل توجهی ندارد و صرفا دارای چند مسیل است که از داخل شهر عبور می‌کند که همیشه نیز پر آب نیست و بیشتر جنبه فصلی دارد. با این وصف و اینکه به نظر نمی‌آید مشکلی تهران را از این جهت تهدید کند چرا باید نگران وقوع سیل در تهران باشیم؟

برخی از رودخانه های تهران دائمی هستند مهمترین آن رودخانه کن است که به ویژه در سالهای اخیر اخبار متعددی از خسارات و تلفات ناشی از سیلاب در این حوضه منتشر شده است. در واقع مهم ترین دلیل آسیب پذیری تهران نزدیکی شهر به رودخانه ها و حوضه‌های آبریز است یعنی فاصله‌ای که رودخانه ها وارد شهر می شوند. چون تهران پای کوه قرار گرفته است زمان کافی برای تسکین شدت سیلاب نیست و سریع وارد محل سکونت مردم می شود. البته این مشکل را هم خود ما ایجاد کرده‌ایم و در ساخت و سازها حریم رودخانه را رعایت نکردیم. از طرف دیگر به خاطر توسعه تهران مسیر رودها را تغییر داده ایم و ساختار طبیعی آن را به هم ریخته ایم  و به این ترتیب آسیب پذیر شده ایم.

 

تهران چند حوضه آبریز دارد و چقدر امکان و پتانسیل سیلابی شدن دارد؟
حوضه‌های آبریز تهران هر کدام دارای رودخانه بزرگ و کوچک است. هفت رودخانه اصلی در شمال شهر، تهران را تحت تاثیر قرار می‌دهند که از غرب به شرق؛ وردآورد، کن، فرحزاد، درکه، گلابدره-دربند، دارآباد و در شرق حوضه سرخه حصار است. اول باید بدانیم منظور ما از سیل چیست اگر منظورمان زمانی است که آب از بستر رودخانه خارج می‌شود و خسارت می‌زند تمام این رودها می تواند در شرایط متفاوت این پتانسیل را داشته باشند چرا که همانطور که گفتم خیلی در حالت بکر نمانده اند اما رودخانه کن به خاطر اینکه پر آب‌ترین رودخانه تهران است و محدوده وسیعی را از شمال غرب تا جنوب تحت تاثیر قرار می‌دهد و رودخانه های فرحزاد و درکه هم به خاطر اینکه محل توریستی و تفرجگاه هستند و حریم شان رعایت نشده و حوضه گلابدره-دربند هم سیلاب های تاریخی داشته اند و همیشه این خطر بوده که وارد محل های پر تراکم جمعیت شود معمولا مهم‌تر هستند.

 

 یکی از مشکلات و نگرانی های همیشگی در مورد تهران عدم رعایت حریم رودخانه هاست. ساخت‌وسازها حتی تا کناره‌های رودها ادامه یافته و در مواردی حتی مسیل به معابر شهری و خانه‌های مردم چسبیده است. آیا برای روددره‌های تهران طرح جامع ساماندهی وجود دارد؟

بحث ساماندهی بر عهده مدیریت شهری است از آن طرف حریم رودخانه یکسری موارد قانونی دارد که متولی آن طبق قانون آب در کشور، وزارت نیرو است. وزارت نیرو تقریباً از ۱۰ سال پیش موضوع رعایت حریم رودخانه ها در تهران را شروع کرده است. حریم رودخانه سه چهار سالی است که مشخص شده. اما بحث ساماندهی به دلیل اینکه این قانون باید در شهر اعمال شود باید یک سری موارد دیگر در آن لحاظ شود مثلا کاربری‌ها مشخص شود. بخش زیادی از آن  در طرح تفصیلی اعمال شده و موارد مالکیتی و حقوق مکتسبه دارد که این موارد هم  اکنون در حال انجام است تا در طرح تفصیلی قرار بگیرد تا از این به بعد یک خط ثابت مورد قبول همه ارگان‌ها در خط حریم رودخانه ها باشد. در بحث ساماندهی در ادبیات نوین می‌خواهند در بحث احیا متمرکز شوند از سال ۹۱ در برنامه‌های معاونت فنی و عمرانی شهرداری قرار گرفت و در چند حوزه پایلوت هم کارهای مطالعاتی و عملیاتی انجام شد.


الان  ساختمان های بسیاری در مسیر رودخانه‌ها ساخته شده است برای اینکه از وضعیت موجود خارج شویم براساس اولویت باید چه اقداماتی انجام شود؟

گام اول همان تدقیق حرایم است. الان همکاری میان وزارت نیرو با شهرداری شروع شده و تا حد زیادی خطوط حریم مشخص شد اما بحث‌های مالکیتی که وجود دارد و برخی از آنها بسیار چالشی است مهم‌ترین مسئله است. برخی از ساختمان‌ها سند دارند که برای تخریب و اقدامات بعدی به اقدامات پیچیده قانونی نیاز داریم. آنها می‌تواند چند بخش شود یک بخش شناسایی ساختمان ها و تهیه بانک اطلاعاتی است تا تکلیف این ساختمانها مشخص شود راهکار بعدی  که راهکاری طولانی مدت است بحث بیمه سیلاب است.

بیمه سیل مثل بیمه زلزله خیلی فراگیر نشده است کار فرهنگی لازم دارد تا ساکنان مناطق سیل خیز برای بیمه اقدام کنند. این موضوع حمایت بخش خصوصی و بخش دولتی را می طلبد تا موضوع فراگیر شود. به نظر می رسد فعلا راهکار موثر و کم‌هزینه و کمتر زمان‌بر همین بیمه است در مقابل موضوع تخریب و جابه‌جایی مسیل‌ها و ... شاید طولانی مدت‌تر باشد.

 

 

اطلاعاتی از سیل های گذشته تهران در دسترس است؟

کم و بیش. تا یک زمانی که اصلا اطلاعات ثبت نمی‌شد از دوره‌ای به بعد ساختارهای مختلفی داشت و ساختار جامعی نداشت و مشخص نبود برای هر حادثه چه اطلاعاتی در کجا ثبت شود اما سازمان جنگلها آرشیوی از وقایع سیل و خسارات ناشی از آن را از سال ۳۳ و ۳۴ تا به امروز دارد


تجربه های جهانی و تجربه های داخلی در مورد مهار رود دره ها و رودخانه‌های واقع شده در بافت شهری چه می گویند؟

در سال های قبل بحث مدیریت سیل به صورت مهار سیلاب مطرح بود یعنی سعی می کردند سیل را از منطقه دور کنند به مرور زمان این مسئله مدیریت شد و به سازگاری با سیل رسید. به همین خاطر بیشتر بحث‌های سازه‌ای جای خود را به بحث‌های مدیریتی داده. مثلا بحث هشدار سیل، بیمه سیل. البته اهمیت موارد قبلی هم هنوز سر جای خود قرار دارد تا آسیب‌پذیری را کم کنند.  اخیراً بحث احیای رودخانه ها مورد توجه قرار گرفته است یعنی به جای اینکه مسیر رود را کانالیزه یا بتنی کنند  بحث احیا را دنبال می‌کنند یعنی رودخانه به شرایطی که قبلاً وجود داشته  برمی گردد تا هم اکوسیستم ترمیم شود و رود به وضعیت طبیعی قبل از شهری شدن برگردد در عین حال خطر سیل هم در کنار احیا مدیریت شود.


در حال حاضر مسئولیت رود دره ها در تهران با چه نهادی است؟

در بحث های قوانین شهری و وزارت نیرو این موضوع متولیان زیادی دارد. زمانی که سازمان موضوع سیل را مورد مطالعه قرار داد به همین چالش رسید که مدیریت و مسئولیت سیل تنها در حوزه مسئولیت‌های شهرداری نیست. سال ۸۷ توافق‌نامه‌ای با وزارت نیرو امضا شد که براساس قوانین باید تقسیم‌کاری بین شهرداری و وزارت نیرو باشد متولیان عمده سیل وزارت نیرو و شهرداری هستند اما در کنار آن مجموعه‌های مختلفی هم مسئولیت دارند؛ به دلیل بحث آبخیزداری سازمان جهاد کشاورزی مسئول است، به خاطر نقش سازمان هواشناسی در این موضوع، وزارت راه هم درگیر می‌شود و وظایف متعددی دارند

در توافق نامه چارت مشخصی نوشته و کمیته هایی تعیین شده و وظایف هر نهاد مشخص است. همچنین از سازمان های مسئول دعوت شده حتی اگر در چارچوب توافق نامه وزارت نیرو هم نیستند به عنوان مدعو در جلسات شرکت کنند و کار پیگیری می شود.


این همان طرح کاهش خطر پذیری سیلاب  تهران است؟

بله. در سال ۹۲ یک کاری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با همکاری سازمان‌هایی که در توافق‌نامه وزارت نیرو هستند مثل وزارت راه، جهاد کشاورزی، شورای شهر، اداره کل آبخیزداری تهران، اداره کل هواشناسی تهران و کشور و مجموعه شهرداری انجام داد و نقشه راهی  به عنوان نقشه راه خطرپذیری سیلاب تهران تدوین شد. امکانات موجود  شناسایی و برنامه ریزی شد و ۱۷ پروژه در آن به عنوان راهکار اصلی احصا شد مسئول مربوطه و پیش نیازها تعیین شد از همان موقع این پروژه ها در حال انجام است اینها پروژه‌های اولویت دار برای شهر تهران است از جمله پروژه هشدار سیل که در حال انجام است.

 

طرح خطر پذیری تهران چه کمکی به پایتخت در زمان وقوع سیل می کند؟

تنها راه مواجهه با هر خطر این است که آن خطر را در مرحله اول شناسایی و بعد برای آن برنامه‌ریزی کنیم. چارچوب اصلی این طرح شناسایی خطر سیل در شهر تهران و شناسایی ذی‌نفعان یا همان سازمان‌های مسئول و اندیشه درباره راهکارهای آن بود. از اقدامات سازه‌ای و آبخیزداری و احیای رودخانه‌ها تا بحث های مدیریتی شناسایی تصرفات و آزادسازی در آن دیده شده. در واقع هر اقدام دارای اولویت در مقابل سیل در این نقشه راه دیده شده به نظر می رسد این اقدامات اگر نهایی شود تا حد زیادی موضوع سیل برای تهران خطر به شمار نمی‌آید.


به نظر شما از سیل های سال های گذشته چقدر درس گرفته ایم؟

فروردین امسال که نقاط مختلف کشور تحت تاثیر سیل قرار گرفت هر چند بارندگی تهران در حد خوزستان نبود اما به نسبت خود تهران بارندگی شدید بود و بعضی از رودخانه ها در آستانه بیرون زدگی پهنه های سیلابی بودند اما خوشبختانه در تهران با مورد جدی مواجه نشد مطالعات نشان داد اقدامات سال های اخیر به لحاظ سازه ای و به لحاظ آمادگی مدیریت شهری، باعث مدیریت بارش ها شده است که پیشرفت خوبی برای مجموعه مدیریت شهری به شمار می آید.


یکی از برنامه های مقابله با سیل در تهران راه اندازی سامانه هشدار سیل است. این سامانه به چه شکل کار می کند و اطلاعات دریافتی را کجا می فرستد و چه استفاده ای از آن می شود؟

سامانه سال آینده بهره برداری می شود در حال حاضر پروژه حدود 70 درصد پیشرفت داشته. این برنامه ریزی با سازمان هواشناسی انجام شده، پیش بینی سازمان هواشناسی به دلیل محدودیت ها کلی است ما در این قرارداد برنامه ریزی کرده ایم برای شهر تهران و به ویژه برای حوضه های آبریز تهران 3 تا 5 روز قبل پیش بینی بارش را به صورت دقیق داشته باشیم. این در کنار پیش بینی های سازمان هواشناسی است. 10 باران سنج  در نوار شمالی شهر تهران نصب شده که این مدل ها را تدقیق می کنند. پیش بینی ها به همراه محاسبات ریاضی و مدل سازی هیدرولوژی که در روی رودخانه ها و نقاط گلوگاهی ورود رودخانه به شهر انجام می شود مشخصات سیل را تقریبا از سه روز قبل به ما می دهد. این مشخصات شامل حجم سیلاب، زمان سیلاب و اوج سیل است در نقاط مشخصی که مورد انتظار ما است.

اگر مشخصات از آن آستانه که ما برای هشدار در نظر گرفته ایم بیشتر باشد در سازمان میز هشدار تشکیل  و تصمیم گیری می شود که موضوع به چه نحو و به چه شکلی و برای چه کسانی منتقل و اطلاع‌رسانی شود اگر قرار به هشدار عمومی باشد یا ضرورتی برای تخلیه منطقه باشد درباره آن در محل ستاد مدیریت بحران تصمیم گیری می شود.


یعنی تصمیم گیری ها در زمان بحران گرفته می‌شود و از الان برنامه مشخصی برای این منظور وجود ندارد؟

چرا نمونه اقدامات مشخص است اما آن آستانه را نوع بارش و نوع سیل مشخص می کند که کدام الگوریتم باید فعال شود.


در صحبت‌هایتان از نصب ۱۰ باران سنج در شهر گفتید. آیا این تعداد برای تهران در زمان وقوع حادثه کافی است؟

اصلا کافی نیست. پروژه برنامه تکمیلی و توسعه دارد. قرار است که هر سال با توجه به بودجه‌ای که اختصاص داده می‌شود تکمیل شود. در هر حوزه تقریبا سه یا چهار باران‌سنج دیگر لازم داریم. تقریبا ۲۵ تا ۳۰ باران‌سنج برای تهران لازم است.


باران سنج ها کجا نصب شده اند؟

محل نصب جایی است که شرایط آب و هوایی و مشخصات هر حوزه را بتواند به صورت میانگین پایش کند. در ایستگاه های وردیج، واریش، سولقان، امامزاده داوود، بهرود، درکه ، دربند، داراآباد، شهرک قائم و گردنه قوچک.


برای پیشگیری و مقابله با سیل علاوه بر باران سنج به تجهیزات دیگری هم نیاز داریم؟

  باران سنج ها تنها بخشی از شبکه پایش هستند و این سامانه تلفیقی از تجهیزات سخت افزاری و مدل های نرم افزاری هستند  در واقع تمرکز سامانه آن مدل سازی پیش‌بینی هواشناسی است. سامانه ها هم مدل ها را تدقیق می کنند و هم در موارد اضطرار مثل باران‌های تابستانی که فقط یک روز قبل قابل پیش بینی است و فرصت کافی وجود ندارد حداقل برای هشدار سریع می‌تواند کمک مهمی ارائه کند.


این روش هشدار سریع سیل برای اولین بار در ایران انجام می شود یا پروژه قبلا آزمایش شده؟

در ایران پروژه موفقی که توسط سازمان هواشناسی انجام شده در حوزه کارون بوده اما در آنجا بحث هشدار سیل با هدف مدیریت مخازن بود. پروژه دیگر قم‌رود بود که از همین روش یعنی تدقیق مدل‌های هواشناسی با ایستگاه‌ها انجام شد که تقریبا مشابه همان برای تهران انجام می‌شود.


پیش‌بینی سیل و باران از سال‌ها پیش در کشور انجام می‌شود. نصب باران‌سنج‌ها چه کاری فراتر از کار سازمان هواشناسی انجام می‌دهد؟

لازمه کار هواشناسی استقرار ایستگاه‌های هواشناسی است.  سازمان هواشناسی چند ایستگاه در تهران دارد. برای اینکه مشخصات تهران را به صورت دقیق در سامانه داشته باشیم مجبور هستیم تعداد باران سنج ها را زیاد کنیم تا به اطلاعات دقیق تری برسیم.