زلزله بوئین زهرا ، تلخ و عبرت انگیز

1399/6/15 گزارش ویژه, بازخوانی یک حادثه, زلزله بوئین زهرا, تحلیل و گزارش rating
image

10 شهریور ماه سالروز زلزله تلخ و عبرت انگیز دشت بوئین زهرا است . فاجعه ای که پایتخت را هم دچار وحشت و شوک کردو از آن پس موضوع زلزله در کشور تا حدی جدی گرفته شد.

10 شهریور ماه سالروز زلزله تلخ و عبرت انگیز دشت بوئین زهرا است . فاجعه ای که پایتخت را هم دچار وحشت و شوک کردو از آن پس موضوع زلزله در کشور تا حدی جدی گرفته شد.در حدود ساعت ۱۱ شامگاه ۱۰ شهریور ۱۳۴۱ زمین‌لرزه‌ای شهرستان بوئین‌زهرا را لرزاند. بزرگی این زمین‌لرزه ۷٫۲ ریشتر بود که موجب مرگ بیش از ۱۲ هزار نفر شد.در این زمین‌لرزه بسیاری از آثار و مکان‌های قدیمی و تاریخی شهرستان بویین زهرا از جمله قلعهٔ باستانی رودک از بین رفت.

پیشینه تاریخی:

بوئین‌زهرا منطقه‌ای لرزه‌خیز است و بر روی گسل ایپک قرار دارد و تاکنون زمین‌لرزه‌های شدیدی را به خود دیده‌است که تلفات بسیاری را بر جای گذاشته‌است. این زمین‌لرزه‌ها عبارتند از:

زمین‌لرزه سال ۵۵۶ (تلفات نامعلوم)

زمین‌لرزه ۱۶ فروردین ۱۲۹۲ (به روایتی ۱۲۰۰ کشته)

زمین‌لرزه ۱ تیر ۱۳۸۱ (حدود ۲۹۱ کشته و ۱۵۰۰ زخمی)

 

 

 

 

 

 

 

 

تختی قهرمانی در دو جبهه:

شرح وقایع توسط یکی از شاهدان ۱۱ شهریور حدود ساعت ۹ صبح داخل دکان پدر حاج حسین طالقانی با پهلوان هیوا و تعدادی از دوستان و هم محلی‌ها بودیم که خبر زلزله دیشب بوئین زهرا رو از رادیو شنیدیم، همه ساکت بودند، پهلوان هیوا از روی چهارپایه بلند شد و بی هیچ صحبتی از مغازه خارج شد، ما هم دنبال پهلوان راه افتادیم، تا وارد خیابان هجدهم فعلی و به طرف منزل آقا تختی رفتیم، آقا تختی کنار در منزلش ایستاده بود و با دیدن پهلوان هیوا لبخندزنان به طرفش آمد، بعد از سلام و احوال پرسی، پهلوان هیوا دستش را روی شانه‌های آقا تختی گذاشت و بلند گفت یا علی هر دو شانه به شانه هم به راه افتادند، من و آقا طالقانی و دیگر دوستان و اهالی محل هم به دنبالشان راه افتادیم و وارد خیابان اصلی (خانی آباد) شدیم.

پهلوان هیوا از آقا تختی فرصت خواست و به طرف مردم برگشت و گفت: "ای مردم، دیشب تو بوئین زهرا زلزله اومده و چراغ خونه مردمو خاموش کرده، حالا میخوایم به مدد مولا و کرم شما چراغ دلشون و روشن کنیم، هرکی دلش با ماست بگه یا علی " با صلوات یا علی گویان به راه افتادیم و کمتر از یک ساعت جمعیت زیادی جمع شد و به حرکت ادامه دادیم از خیابان شریعتی فعلی به سمت میدان تجریش حرکت کردیم. تقریباً غروب بود که به پل تجریش رسیدیم، تعدادی کامیون و وانت کمک‌های مردم رو جمع کرده بودند، روز عجیبی بود، هیچ‌کس خسته نبود، پهلوان هیوا که اشک تو چشماش حلقه زده بود نگاهی به آقا تختی انداخت و هر دو به طرف مردم برگشتند، آقا تختی نگاهی به فوج جمعیت انداخت و با اشاره سر پهلوان هیوا روی سقف یکی از ماشین‌ها رفت و به مردم گفت؛ "شما امروز به همه دنیا ثابت کردید که قهرمان واقعی شما هستید، افتخار من نوکری شما مردمه" دیگه هوا تاریک شده بود اما هنوز مردم حضور داشتند، پهلوان هیوا امیری چیمه بعد از خداحافظی به سمت یکی از ماشین‌ها رفت تا همراه کمک‌های مردم به بوئین زهرا برود. 

 

جزئیات بیشتر:

این زلزله در عمق ۱۰ کیلومتری زمین در منطقه پرجمعیت جنوب قزوین رخ داد و ۹۱ روستا را به‌کلی ویران کردعلاوه بر کشته شدن حدود 11 هزار نفر (در برخی آمارها بیش از 12 هزار نفر ذکر شده است.) حدود ۲۸۰۰ نفر آسیب دیدند و۲۱۰۰۰ خانـه تخریب شد. در مجموع، بیش از ۳۰۰ روستا آسیب دید و یا ویران شد که در ۱۸۰ روستا از آن میان تلفاتی به بار آمد. از جمله جاهایی که سخت‌ترین آسیب را دیدند بوئین زهرا، دانسفهان، آراسنج، رودک و ایلدرچین بود. زمین‌لرزه با گسلشی که به گونه‌ای ناپیوسته از باختر ایپک تا نزدیکی ایلدرچین، در مسافتی حدود هشتاد کیلومتر، با روند N130E کشیده شده است، همراه بود. در این زمین‌لرزه بسیاری آثار و مکان‌های قدیمی و تاریخی شهرستان بویین زهرا از جمله قلعه باستانـی رودک ویران شد. جنبایی گسل زمین‌لرزه‌ای ایپک مسبب زمین‌لرزه ۱۳۴۱ بوئین‌زهرا شده است. گسیختگی‌های مشاهده شده، که از روند هیچ سیمای زمین‌ساختی بزرگ سراسری پیروی نمی‌کنند، عمدتاً در سنگ‌های آتشفشانی ائوسن جای دارند و زون پهناوری را تشکیل می‌دهند که در درون آن یک یا دو شکستگی عمده بیش‌ترین جابجایی را نشان می‌دهد. به‌طور میانگین چند ده سانتی متر افت قائم به سوی شمال و به اندازه نصف این مقدار جنبش راستالغز چپگرد وجود دارد. این شکستگی‌ها از روند گسل‌های کوچکی که از پیش در سنگ‌های آتشفشانی وجود داشته و عمدتاً دارای امتداد خاور- جنوب خاوری هستند پیروی نمی‌کنند، بلکه آن‌ها را با زاویه تندی قطع کرده و سیستم تازه و پیچیده‌ای از گسیختگی‌ها تشکیل می‌دهند. در درون منطقه کلان‌لرزه‌ای، در تغییرات میزان آسیب و از اینرو در شدت‌ها، بی هنجاری‌های غیرقابل توضیحی دیده شده است. بر پایه یک سنجش آماری، میزان آسیب‌ها بسی بیشتر با وضعیت پی و نوع ساختمان ارتباط داشت تا با نزدیکی آن به حریم گسل. برای نمونه، تنگ بار در چند صد متری گسیختگی اصلی عملاً هیچگونه آسیبی ندید، برعکس، آهنگران بکلی ویران شد. در واقع، در همسایگی بلافاصله حریم گسل، آسیب ها آن اندازه شدید نبود که قدری دورتر از آن. زمین‌لرزه سنگریزش‌های محلی متعددی به راه انداخت و سبب فروریزش زمین، بویژه در درازنای رودخانه حاجی عرب و در دشت بوئین زهرا، شد. این لرزه باعث پدید آمدن تغییراتی در منابع آب زیرزمینی و جریان چشمه‌ها شد. باری، تغییرات ماندگار در مجراهای زیرزمینی، تنها در نواحی همسایه زون گسله و در سوی شمال آن روی داد. این لرزه به گونه‌ای گسترده حس شد و آسیب‌های اندکی در قزوین و تا تهران، به‌ویژه در مناطق جنوب آن شهر به بار آورد که در آن حدود پنجاه خانه به سختی آسیب دید و ترک‌هایی در اندود گچی شماری از ساختمان‌های همگانی از جمله ایستگاه راه‌آهن پدید آمد. در سرتاسر گستره‌ای به فاصله تا ۱۷۰ کیلومتر، در آب حوض‌ها و مخزن‌ها موج‌هایی پدید آمد و در تراز آب دریای خزر نیز بی‌نظمی‌هایی مشاهده شد. زمین‌لرزه در آذربایجان حس شد و چنان نیرومند بود که در تبریز، بهبهان و یزد مردم را به هراس انداخت. پس‌لرزه‌ها به مدت حدود دو ماه و به تعداد بسیار ادامه داشت اما نیروی آن‌ها کم بود و چندان نبود که میزان آسیب‌های به بار آمده در اثر زلزله اصلی را به‌گونه ای قابل توجه افزایش دهد. در منطقه کلان‌لرزه‌ای هیچ سازه مهندسی عمده یا خانه‌هایی که اصولی و درست ساخته شده باشند و نیز هیچ بنای تاریخی مهمی وجود نداشت. تنها زیانی که به شماری از سازه‌های اواخر صفویان تا اوایل قاجارها که در همسایگی جای داشتند، مانند حسینیه و امامزاده شاه سلیمان در اشتهارد، امام‌زاده‌ای در پلنگ آباد، کاروانسرای حجیب و امام‌زاده‌ای از سده دوازدهم میلادی در نزدیکی تاکستان رسید، پدید آمدن ترک‌های کوچک در آجرکاری دیوارها و بخش‌های پایینی گنبدهایشان بود. پل معصوم خانی بر روی خررود، حدود پانزده کیلومتری شمال بوئین زهرا، در اثر لغزش پایه کنار بند جنوبی آن آسیب دید. به دو قوس باقی‌مانده پلی بر روی رود شور، سی و پنج کیلومتری خاور اشتهارد، آسیبی نرسید. در قزوین، هیچگونه آسیبی بر ساختمان‌های تاریخی، بجز ترک‌هایی در اندود گچی آن‌ها، مشاهده نشد. اما به گنبد امام‌زاده اباذر در خاور قزوین قدری آسیب رسید. در پی این زلزله بود که غلامرضا تختی برای گرداوری کمک شخصاً به خانه‌های مردم می‌رفت و از آنها برای آسیب‌دیدگان زمین‌لرزه کمک مالی می‌گرفت. در روستای توفک که توسط جمعیت صلیب ­سرخ کشور هلنـد در سال ۱۳۴۲ بازسـازی شده است، هنــوز از ساختمان­های ساخته شده پس از زلزله استفاده می­شود. روستای توفک پیش از رخداد زلزله در سوی شمال موقعیت امروزی روستا واقع بوده است و بازسازی منزل­های مسکونی، مدرسه، مسجد، حمام و مرغداری در محلی در جنوب روستا (در مجاورت روستای تخریب شده) صورت گرفته است. مدرسه توفک با کمی تغییر نسبت به آنچه در سال ۱۳۴۲ ساخته شده است، هم اکنون نیز با نام دبستان امام حسین (ع) مورد استفاده می­باشد. مسجد ساخته شده در سال ۱۳۴۲، هم اکنون به طور کامل گسترش یافته و در ابعاد بسیار بزرگتر از آنچه در سال ۱۳۴۲ ساخته شده بود بازسازی شده است. البته بقایای دیوارهای مسجد اولیه هنوز موجود است. منزل­های مسکونی به صورت یک در میان بر اساس آنچه درکشور هلند مرسوم است به صورت قرار دادن یک فضای خالی بین دو منزل به عنوان حیاط، فضای سبز یا گاراژ ساخته شده ­اند، که پس از تحویل این منازل به اهالی، ساکنان روستا، حد فاصل این منزل­ها را با خانه ­هایی به سبک خانه­ سازی روستایی در ایران پر کرده­اند؛ به نحــوی که امروز در کوچـه ­های ایـن روستا یک منـزل بازسازی شده توسط صلیب ­سرخ هلند و یک خانه روستایی ایرانـی (یک در میان) در کنار هم و متناوب وجود دارند. بازسازی توفک همچنین شامل ساختن حمام و مرغداری در این روستا بوده است. تعداد منازل ساخته و تحویل شده به اهالی بیش از ۸۰ واحد بوده است. همچنین صلیب ­سرخ هلند بازسازی روستای دوزج را در جنوب پهنه رومرکز مه لرزه ­ای نیز بر عهده داشته است. یاد تمامی جان باختگان آن زلزله‌ها را گرامی داشته و به روان‌شان درود می فرستیم.

 

زلزله بویین زهرا و تجسم انسجام ملی و اتحاد عمومی:

تهران- ایرنا- زلزله بویین زهرا در اوایل دهه ۴۰ خورشیدی بدون شک از مهیب‌ترین و هولناک‌ترین فجایع طبیعی سده اخیر است که علاوه بر تخریب کامل بیش از ۹۰ روستا و آسیب ۳۰۰ روستای دیگر باعث کشته شدن بیش از ۱۲ هزار ایرانی شد. با این حال انسجام ملی و وحدت عمومی که با محوریت افرادی چون «غلامرضاتختی» صورت گرفت به نوعی نماد وحدت و انسجام ملی‌ در دوران تاریک طاغوت بوده است.

زلزله بویین‌زهرا علاوه بر بزرگی تاریخی و فاجعه‌ای که در پی آورد از یک جهت دیگر نیز در تاریخ ایران فراموش‌ناشدنی است و آن همبستگی ملی بود که پس از این واقعه در میان مردم برای کمک به همنوعانشان به وجود آمد. زلزله بویین‌زهرا با یک نام گره خورده است؛ غلامرضا تختی. او که می دانست، بوئین زهرا یک منطقه محروم است، خود شخصأ دست به کار شد. تختی گفته بود: … مردم جنوب شهر خود به خود به کمک میان ... او از چهارراه پهلوی (ولیعصر فعلی) به راه افتاد و آن کاروان عظیم را به راه انداخت. در آن زمان با وجود اعلان سازمان شیر و خورشید مردم ترجیح می‌دادند که کمک‌هایشان را به جهان‌پهلوان تختی بسپارند.

 کمک‌رسانی تختی به زلزله‌زدگان بوئین‌زهرا

لطف‌الله میثمی از مبارزان دوران پهلوی درباره جمع‌آوری کمک‌های مردمی برای مردم بویین‌زهرا به وسیله تختی می‌گوید: «تختی در این حادثه به صورت خودجوش توانست سیل عظیمی از کمک‌های مردمی را به حادثه‌دیدگان زلزله برساند، که این نیز از محبوبیت او ناشی می‌شد. خاطرم هست، وقتی او کشکول به دست می‌گرفت و پول جمع می‌کرد، مدتی نمی‌گذشت که کشکول پر می‌شد. چرا که مردم برای کمک، سر از پا نمی‌شناختند. در خیابان وحدت اسلامی (شاهپور سابق) این صحنه‌ها مکرر خلق می‌شد. وقتی تختی کشکول را می‌چرخاند، جمعیتی عظیم حول او می‌آمدند تا در کمک‌رسانی به حادثه‌دیدگان زلزله سهیم باشند. یک بار خانمی که خود به لحاظ مالی، استطاعتی نداشت، چادر خود را تقدیم کرد که این صحنه همه را منقلب کرد.»(۱)

 سیمین بهبهانی شاعر شناخته‌شده که آن روز برای خرید در چهارراه استانبول بوده، گفت: «یک‌دفعه دیدم یک‌کامیونی با جمعیت زیادی می‌آید و جلوی جمعیت تختی است. به قدری این منظره باشکوه بود که حد نداشت. مردم همین‌طور پول‌هایشان را داخل دیگ بزرگی می‌ریختند و من طوری تحت تأثیر قرار گرفتم که کیفم را در دیگ برگرداندم».

یکی از یاران تختی در این باره می‌گوید: «در جریان کمک به زلزله‌زدگان بویین‌زهرا حرکت تختی برای جمع‌آوری کمک حماسه آفرید، پس از حادثه زلزلهٔ بویین‌زهرا، تختی در قالب و کسوت ورزشکار به همراه دوستان ورزشکارش شروع به فعالیت کردند که البته بحث بود که از کجا شروع کنند، مرحوم شمشیری اعتقاد داشت از سبزه میدان تهران، حاج اسماعیل رضایی مایل بود از خیابان مولوی و میدان بارفروش‌ها و عده‌ای دیگر جاهای دیگر را پیشنهاد کردند، اما تختی خودش معتقد بود که مردم جنوب شهر خود به خود به کمک می‌آیند، این مردم شمال شهر هستند که باید حرکتشان داد و از این رو از چهارراه پهلوی (ولی‌عصر فعلی) شروع کرد و آن کاروان عظیم را به راه انداخت، بعد از جمع‌آوری اعانه نیز شیر و خورشید خیلی پافشاری کرد که اعانات به موسسه تحویل داده شود و از آن طریق توزیع گردد اما تختی قبول نکرد و با کمک و راهنمایی حاج سیدجوادی و ورزشکاران قزوین، خودش به منطقه رفت و اعانات را به دست مردم رساند.»(۲)

به گفته شاه‌حسینی عضو جبهه ملی: «تختی با کمک کمیته‌ای که در جبهه ملی تشکیل شده بود، خودش شخصا کالاها و پول‌ها را به قزوین برد. کالاها بین زلزله‌زدگان توزیع شد و با پول‌های جمع‌شده دو مدرسه به نام‌های دهخدا و ضیاءالدین حاج‌ سیدجوادی و یک درمانگاه ساخته شد. ساخت مدرسه و درمانگاه یک‌سال‌ونیم طول کشید و در تمام این مدت غلامرضا تختی برای نظارت بر روند ساخت به منطقه سر زد».

 زمین‌لرزه ۱۰ شهریور ۱۳۴۱ (۱ سپتامبر ۱۹۶۲) بوئین زهرا

زلزله بویین زهرا چگونه و در چه سالی رخ داد و چه خساراتی به بار آورد؟

حال با مقدمه ای از حضور پر تاثیر و جاذبه جهان پهلوان تختی که به حق نام زلزله بویین زهرا با همیت و فداکاری او برای جمع آوری کمک های مردمی عجین شده، به مرور اجمالی این زلزله مهیب در منطقه زلزله زخیز بویین زهرا در استان قزوین می پردازیم. ۵۸ سال پیش در چنین روزی، در ساعت ۲۲:۵۵ شامگاه ۱۰ شهریور ۱۳۴۱  زمین‌لرزه فاجعه‌باری در منطقه پرجمعیت جنوب قزوین رخ داد. این زمین‌لرزه ۹۱ روستا را به‌کلی ویران کرد و در اثر آن بیش از ۱۲ هزار و ۲۲۵ تن کشته شدند، حدود ۲ هزار و ۸۰۰ تن آسیب دیدند و ۲۱ هزار خانـه تخریب شد. در مجموع، بیش از ۳۰۰ روستا آسیب دید یا ویران شد که در ۱۸۰ روستا از آن میان تلفاتی به بار آمد. از جمله جاهایی که سخت‌ترین آسیب را دیدند، بوئین زهرا، دانسفهان، آراسنج، رودک و ایلدرچین بود. (۳)

زمین‌لرزه با گسلی که به گونه‌ای ناپیوسته از باختر ایپک تا نزدیکی ایلدرچین در مسافتی حدود ۸۰ کیلومتر، کشیده شده است، همراه بود. در این زمین‌لرزه بسیاری آثار و مکان‌های قدیمی و تاریخی شهرستان بویین زهرا از جمله قلعه باستانـی رودک ویران شد. جنبایی گسل زمین‌لرزه‌ای ایپک مسبب زمین‌لرزه ۱۳۴۱ بوئین‌زهرا شده بود. گسیختگی‌های مشاهده شده که از روند هیچ سیمای زمین‌ساختی بزرگ سراسری پیروی نمی‌کنند، عمدتاً در سنگ‌های آتشفشانی ائوسن جای دارند و زون پهناوری را تشکیل می‌دهند که در درون آن یک یا ۲ شکستگی عمده بیش‌ترین جابجایی را نشان می‌دهد. به‌طور میانگین چند ده سانتی متر افت قائم به سوی شمال و به اندازه نصف این مقدار جنبش راستالغز چپگرد وجود دارد. این شکستگی‌ها از روند گسل‌های کوچکی که از پیش در سنگ‌های آتشفشانی وجود داشته و بیشتر دارای امتداد خاور- جنوب خاوری هستند، پیروی نمی‌کنند، بلکه آن‌ها را با زاویه تندی قطع کرده و سیستم تازه و پیچیده‌ای از گسیختگی‌ها تشکیل می‌دهند. یک سنجش آماری، میزان آسیب‌ها بسی بیشتر با وضعیت پی و نوع ساختمان ارتباط داشت تا با نزدیکی آن به حریم گسل. برای نمونه، تنگ بار در چند صد متری گسیختگی اصلی عملاً هیچگونه آسیبی ندید، برعکس، آهنگران بکلی ویران شد. در واقع، در همسایگی بلافاصله حریم گسل، آسیب ها آن اندازه شدید نبود که قدری دورتر از آن. زمین‌لرزه سنگریزش‌های محلی متعددی به راه انداخت و سبب فروریزش زمین، بویژه در درازنای رودخانه حاجی عرب و در دشت بوئین زهرا، شد. این لرزه باعث پدید آمدن تغییراتی در منابع آب زیرزمینی و جریان چشمه‌ها شد. (۴)

زلزله در زمان نخست‌وزیری اسدالله علم رخ داد که نخستین کابینه‌اش را ۵۲ روز قبل معرفی کرده بود. دوران نخست‌وزیری او از تیر ۱۳۴۱ تا اسفند ۱۳۴۲ خورشیدی به طول انجامید. در سوم شهریور ۱۳۴۱، یک ماه بعد از نخست‌وزیری اسدالله علم و یک هفته قبل از زلزله بوئین‌زهرا، جانسون معاون رییس‌جمهوری آمریکا به تهران سفر کرد. مقصود او از این سفر آن بود که محمدرضا پهلوی از ادامه‌ حمایت آمریکا بعد از دولت امینی  مطمئن شود و امیدوارانه به اجرای برنامه‌های اصلاحی خود ادامه دهد. کمک‌های خارجی از کشورهای مختلف دنیا از آمریکا گرفته تا ژاپن، هلند، سوئیس و... وارد ایران شد.( ۵)

 ملکه هلند در بوئین زهرای زلزله‌زده

ابعاد ویرانی چنان وسیع بود که بسیاری از مردم، هنرمندان و تشکل‌ها از جمله دانشجویان و استادان دانشگاه تهران، روحانیون، جبهه ملی و نهضت آزادی ایران برای کمک دست به کار شدند. مراجع تقلید از جمله در مشهد آیات عظام سیدمحمدهادی میلانی، میرزا احمد خراسانی و فقیه سبزواری با صدور اعلامیه مشترکی مساعی عمومی مردم را برای کمک به زلزله‌زدگان خواستار شدند. در قم نیز آیات عظام سیدکاظم شریعتمداری، سیدمحمدرضا گلپایگانی و شهاب‌الدین مرعشی‌نجفی درباره لزوم کمک مردم به زلزله‌زدگان فتاوی جداگانه‌ای صادر کردند. حسین شاه‌حسینی، عضو جبهه ملی اظهار کرد «بسیاری به جمعیت شیر و خورشید و حکومت اعتماد نداشتند». (۶)

 (تصویر۱) زلزله بویین‌ زهرا به روایت لایف

 

 (تصویر۲) زلزله بویین‌ زهرا به روایت لایف

 

 (تصویر۳) زلزله بویین‌ زهرا به روایت لایف