زلزله طبس ؛ روز خونین کویر

1399/6/25 گزارش ویژه, بازخوانی یک حادثه, زلزله طبس rating
image

واحد پرتال: زمین لرزه طبس که از جمله زلزله های شدید و خونبار معاصر به شمار می ­آید؛ در ساعت 19:36 دقیقه روز 25 شهریور 1357 با شدت 7/8 ریشتر در شهر طبس و روستاهای مجاور آن رخ داد و به علت بالا بودن قدرت زمین لرزه و بافت غالب خشت و گلی و آجری منطقه تلفات و خرابی گسترده­ای بر جای گذاشت که تا آن زمان در تاریخ ایران تجربه نشده بود .

شمار کشته شدگان این زلزله بین 15 تا 25 هزار نفر گزارش شده است و بازسازی منطقه به علت گستردگی خرابی مدت ها زمان برد. این زمین لرزه نیز همچون سایر حوادث و سوانح دهه­ های اخیر ضربه وشوکی به روند نوسازی کشور وارد ساخت و سبب شد تا در سال های بعد بسیاری از مقولات همچون امداد رسانی، مدیریت حوادث و سوانح، قوانین ساخت و ساز، نوسازی بافت ­های خشت و گلی و غیره مورد بازنگری و تجدید نظر قرار گیرد. نگاهی به این زلزله و درس­ های کسب شده از آن در سالروز وقوع این حادثه تلخ و خونبار، کماکان عبرت انگیز و درس آموز است.

تخریبی جبران ناپذیر

پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله؛ رکورد شتابنگاری حاصل از این زلزله در محل ساختمان شیروخورشید طبس هنوز قوی ترین نگاشت شتابنگاری از نظر محتوی انرژی و مشاهده شدن دامنه های بلند در فرکانسهای مختلف است. این زلزله با گسل زمین لرزه ای حدود هشتادکیلومتری و عمق حدود ده کیلومتر همراه بود. گسل زمین لرزه ای از فاصله حدود ده کیلومتری شهر طبس گلشن عبور می کرد. “گلشن” را به خاطر باغ گلشن به طبس می گفتند و هنوز می گویند. واقعا در منطقه بیابانی مرکزی ایران وجود واحه زیبائی مثل شهر طبس همچون نگینی درخشان بود. شهر طبس شهری بود با بناهای تاریخی فراوان و میراث فرهنگی مختلف که در آن زلزله کاملا ازبین رفت. عملا در اثر زلزله طبس چیزی از شهر باقی نماند. بازماندگان باید ابتدا  می رفتند به باغ گلشن تا از نظر جغرافیائی خودشان را توجیه کنند و بدانند که به کدام سمت بروند. توجه کنید که شب تازه آغاز شده بوده و تاریکی مطلق – چون برق هم طبیعتا قطع شده بوده – با فریادها و ناله های مجروحان چه فضائی رابرای بازماندگان ایجاد کرده بود. حدود بیست هزار نفر از مردم در این زلزله کشته شدند. کانون زلزله در نزدیکی کریت واقع بود و خرابی ها از دیهوک در جنوب شرق تا اسفهک و سپس خود طبس گسترش می یافت. شهر طبس در مدت حدود سه سال بازسازی شد ولی شهری که امروز به عنوان طبس در قلب کویر مرکزی ایران وجود دارد نسبتی با طبس زیبای تاریخی قبل از زلزله ندارد! شهری است مثل همه شهر ها و حاشیه شهرهای تازه ساز – و اغلب بی هویت!- ایران. ای کاش برای بازسازی فکری به حال هویت تاریخی علاوه بر ساخت و ساز مقاوم در برابر زلزله میشد.

ضمنا زلزله طبس در بهبوهه انقلاب اسلامی در ایران رخ داد – حدود یک هفته پس از واقعه هفده شهریور در تهران -. همان موقع ظاهرا در طبس رخداد زلزله را به انفجار -و رخدادی غیر طبیعی – در کویر نسبت می دهندکه البته بر اساس نگاشتهای برجای مانده از آن معلوم است درست نیست و کاملا بر اساس پژوهش های متعدد مشخص شده است که زلزله طبس یک زلزله کاملا طبیعی بوده که پس از یک نبود لرزه ای طولانی – که هنوز نمی دانیم چند هزار ساله بوده است – اتفاق افتاد. سطح های زمین ریختی یاژئومورفیک متعددی در پای دامنه کوههای شتری درشرق طبس وجود دارد که با گسلهای کواترنر از هم تفکیک می شوند. یکی از این گسلهای کواترنر همان گسل زمینلرزه ای طبس بود که اگر برای طبس و هر شهر دیگر ایران چنین مطالعاتی انجام دهیم می توانیم مکان گسل های کواترنر و – گسل های زمینلرزه ای بالقوه بعدی را حدس بزنیم. یعنی بفهمیم که در زلزله های احتمالی بعدی چه محلهائی ممکن است گسیخته شود. چیزی که حتی قبل از زلزله طبس قابل تشخیص بود. به هر حال هنوز برای شناخت دقیق زلزله طبس در آغاز راهیم. هنوز مطالعه دیرینه لرزه شناسی برای تعیین سن گسیختگی های قبلی در راستای گسل زمین لرزه ای طبس انجام نشده است و هنوز نمی دانیم نبود – گپ- لرزه ای طبس چند هزار ساله است. هنوز ریز پهنه بندی لرزه ای طبس صورت نگرفته است و همچنین هیچ تلاشی نیز برای باز زنده سازی بافت تاریخی (قبل از زلزله) و اساسا دوباره سازی بناهای تاریخی براساس مستندسازی های قبلی درطبس انجام نشده است. یکی از این مستند سازی ها در کتاب جالب” طبس، شهری که بود- نوشته مهندس دانش دوست” انجام شده است. در این مسیر باید شهرداری و شورای شهر طبس و نماینده طبس در مجلس شورای اسلامی پیشگام شوندو میراث فرهنگی رانیز به کمک بطلبند. هویت تاریخی طبس یاید به این شهربازگردد و اینکار را با دقت و تلاش و درس گیری از تجربیات صورت گرفته در سایر نقاط جهان می توان انجام داد. غم انگیز این است که هنوز می شنوم که در ناحیه ای مثل طبس پروژه های عمرانی و معدنی بعضا بدون توجه به ملاحظات زلزله شناسی و مهندسی زلزله انجام میشوند. به هر حال یاد جان باختگان این زلزله را گرامی می داریم و به روانشان درود می فرستیم.

 

 

شدیدترین زلزله ثبت شده

 

مهدی زارع زمین‌شناس و استاد پژوهشگاه زلزله‌شناسی؛ بیست و پنج شهریور، سالروز زمین‌لرزه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ است. زلزله طبس با بزرگای ۷.۴ در ساعت ۱۹:۰۶ در هنگام غروب آفتاب، و در حدود یک ربع ساعت بعد از اذان مغرب ، با کشته شدن حدود ۴۰ درصد از ساکنان شهرستان طبس همراه بود. تعداد تلفات ثبت شده حدود ۶۵۰۰ نفر است (گزارش کارشناسی سازمان برنامه ، مهر ماه ۱۳۵۷).

البته در خود شهر طبس در هنگام حادثه حدود ۱۲۰۰۰ نفر ساکن بودند که حدود نیمی از آنها کشته شدند. این یکی از بیشترین میزان‌های تلفات در هنگام زلزله –که در نیمه شب هم رخ نداده-در یک شهر است. این در حالی است که در زمین‌لرزه بم که در ساعت ۵:۲۵ بامداد با بزرگای ۶.۵ در شهری با حدود ۸۰ هزار جمعیت رخ داد، حدود ۳۳ هزار نفر کشته شدند (حدود ۴۰ درصد).

تلفات بالای انسانی زلزله طبس در شرایطی رخ داد که شهر تاریخی طبس و همه بناهای تاریخی آن عملا نابود شد و پس از رخداد زلزله اثری از آن شهر زیبای تاریخی حاشیه کویری مرکزی ایران باقی نماند.

در زمانی که زلزله طبس رخ داد کشور در روزهای بعد از کشتار جمعه سیاه در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در تلاطم انقلاب اسلامی قرار داشت. بعد از وقوع زمین‌لرزه نیز شایعات و افسانه‌هایی مبنی بر طبیعی نبودن زلزله طبس و ربط آن به افسانه زباله‌های هسته‌ای دفن شده، یا انفجار عمدی در نزدیکی طبس از سوی آمریکا یا شوروی) بر سر زبان‌ها افتاد که تا سال‌ها بعد نیز حتی در بازدیدی که نگارنده در آبان‌ماه ۱۳۷۳ و آذر ماه ۱۳۷۵ ، و شهریور ۱۳۸۷ از طبس داشت چنین داستان‌هایی از بعضی از ساکنان طبس شنیده می‌شد.

اینجا باید تاکید کنم که مطالعه نگاشت‌های این زلزله کاملا نشان می‌دهد که رخدادی طبیعی بوده که کانون آن در ژرفای (عمق) حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین قرار داشته است، و سازوکار آن نیز با دقت تعیین شد که ترکیبی از فشاری و امتداد لغز و نشان می‌دهد که این زلزله یک زلزله کاملا طبیعی با دلیل گسیختگی در گسل طبس در طول حدود ۸۰ کیلومتر بوده است. مهمترین نگاشت لرزه نگاشت زلزله طبس ، شتابنگاشت آن بود که در ایستگاه شتابنگاری که از سوی زنده یاد مهندس علی اکبر معین فر در محل بیمارستان شیر و خورشید طبس نصب و راه اندازی شده بود، ثبت شد.

بررسی شتاب‌نگاشت زلزله طبس که تا سالها بعد از مهمترین نگاشت زلزله ثبت شده در نزدیک یک گسل زمین‌لرزه ای در دنیا و با بزرگای بیش از ۷ بود، و در طراحی های سازه های مهم بسیار از آن استفاده شد و همچنان می شود،  نشان می‌دهد که هم از نظر ژرفای رخداد و هم ساز و کار آن و اثر سطحی گسلش، پدیده کاملا زمین شناختی بوده و به هیچ عنوان هیچ فعالیت بشری نه می‌توانسته آن را ایجاد کند و نه آن را (به هیچ ترتیبی) تحریک کند. یادآوری می‌شود که نگاشت زلزله ۱۳۵۷ طبس بزرگترین نکته‌ای که در مورد زلزله طبس باید بر آن تاکید کرد آن است که رخداد آن در زمان دولت کوتاه مدت شریف امامی بود و  بازسازی زلزله طبس به زمان اوج انقلاب اسلامی و سپس، برقرار دولت موقت  مهندسس بازرگان و سال‌های اول انقلاب اسلامی و سپس جنگ تحمیلی مربوط شد. در چنین زمانی و بر پایه گزارش‌های موجود بازسازی کامل شهر طبس عملا تا سال ۱۳۶۱ و در زمانی که کشور در گیر جنگ تحمیلی هم شده بود، طول کشید. همه اینها موجب شده بود که زلزله طبس و بازماندگان آنها در شرایط بدی هم از نظر رخداد ناگهانی این سانحه مهم قرار گرفتند و هم از نظر آنکه تا سال‌ها بعد از رخداد زلزله، اولویت‌های اصلی در کشور  مسائل دیگری غیر از موضوع زلزله باشد.

از سوی دیگر آمار سرشماری ۱۳۸۵ نشان می‌دهد که شهرستان طبس و حومه در این سال در حدود ۳۰هزار نفر جمعیت داشته است. این موضوع نشان می‌دهد که شهرستان طبس بعد از زلزله طبس علاوه برآنکه حدود ۴۰ درصد از ساکنان خود را از دست داده است، ولی در سه دهه بعد از زلزله نیز روند مهاجرت به نحوی بوده که جمعیت سه دهه بعد از رخداد نیز به جمعیت قبل از زمین‌لرزه ۱۳۵۷ نرسیده است.  

زلزله طبس از نظر نگاشت شتابنگاری نیز همچنان و پس از ۳۵ سال مهمترین و شدیدترین نگاشت ثبت شده شتابنگاری ایران را از سال ۱۳۵۳ تا کنون در برجای گذاشته است. انرژی و دوام جنبش نیز همچنان نگاشت لرزه اصلی ثبت شده در محل ساختمان شیر و خورشید سرخ طبس قوی ترین نگاشت ثبت شده در ایران است. همه اینها نشان می‌دهد که در شرایط نزدیک به گسل (اثر سطحی گسل زمین‌لرزه‌ای طبس از حدود ۵ کیلومتری شرق طبس عبور کرد)، چه اتفاق شدید و فاجعه باری رخ داده است.

نگارنده با مطالعه نگاشت‌های زلزله طبس و اثر حوزه نزدیک گسل که به وضوح در این نگاشت‌ها دیده می شود بر این باور است که حتی اگر ساختمان بلند مرتبه نیز در طبس وجود داشت، از ویرانی و تخریب در اثر رخداد زلزله طبس در امان نمی ماند.

یادآور می‌شوم در بازسازی طبس، شهر کاملا تغییر چهره داد و امروزه متاسفانه اثری از میراث تاریخی و فرهنگی گذشته طبس جز در عکسها و یادهای مردمان بازمانده از زلزله باقی نمانده است. ولی قطعا مهمترین سرمایه ای که از بین رفت، جان عزیز حدود ۱۵ هزار نفر از هم میهنانمان بود که به روان همه آنها درود می‌فرستیم.  

 

 

فیلم زلزله طبس

 

زلزله طبس در مطبوعات: 

 

 

 

 

 

طبس در قاب تصویر